سفالگري هنري در خراسان شمالي
سفالگري با خاك كه ماده اوليه خلقت و سرشتن آدمي است سر و كار دارد از اين رو در ميان دست اندركاران اين حرفه تقدسي خاص يافته است.
سفالگر از درآميختن خاك بيمقدار با آب، گل ساخته و سپس از روح ذوق و قريحه هنري خود نفخهاي در آن ميدمد و بدين سان است كه گل بيارزش در دستان هنرمند او جان گرفته و حياتي هنري پيدا ميكند.
سفالگري به دليل ماده اوليه هميشه در دسترس آن بيشك نخستين هنري بوده است كه انسان بدان دست يازيده و در كاوشهاي باستانشناسي نيز كه در جاي جاي كره خاكي و دوران مختلف صورت گرفته آثار آن كشف شده است.
به گزارش خبرگزاري جمهوري اسلامي اين صنعت از ساليان دور در استان خراسان شمالي به خصوص در شهرستان جاجرم معمول بوده و يافتههاي كارشناسان ميراث فرهنگي و كشف سفالينههاي متعدد در اين استان به ويژه در جاجرم بيانگر اين قدمت است.
اما به گفته يك سفالگر بجنوردي اين پيشه كه در قديم به عنوان يك حرفه براي ساخت ظروف مورد نياز مردمان كاربرد داشته به مرور با پيدايش مواد جايگزين در ساخت ظروف، كارآيي خود را از دست داده و اكنون به يك هنر دستي براي خلق آثار هنري تغيير ماهيت داده است.
صادق شريعتي به ايرنا گفت: سفالگري در استان خراسان شمالي همانند حرفه كفاشي كه پيشه قديمي افراد بوده، پيشهاي متداول بوده است.
وي ميگويد: من از پدران و مادران خود به ياد دارم كه در شهرستان جاجرم سفالگران زيادي به اين پيشه مشغول بودند و اكنون نيز آثاري از رواج اين حرفه در اماكن قديمي مشهود است.
او ادامه داد: اما با تبديل سفالگري از پيشه به هنر، در استان خراسان شمالي اين هنر به صنعتي بينام و نشان تبديل شد و اكنون حتي يك استاد بنام اين رشته را در خراسان شمالي نميتوان سراغ گرفت.
او به ويژگيهاي اين هنر كه مهمتر از همه ارزاني ماده اوليه است اشاره كرده و ميگويد: سفالگر با داشتن مقداري خاك رس و آب حتي بدون داشتن چرخ سفالگري قادر است آثار باارزشي نظير انواع ظروف گلي، نقشهاي برجسته سفالي و اشكال مختلف هندسي را خلق كند.
وي ادامه داد: از آنجايي كه اين هنر دستي با خاك كه نماد سرشت آدمي است سر و كار دارد، از قديم در نزد مردم تقدسي خاص داشته و استادان قديمي اين هنر پيراني هستند كه از دل و جان در كورههاي سفال فكر و ذهن خود را به گل ميدادهاند.
شريعتي رشتههاي سفالگري را شامل ورقهاي، فتيلهاي، شصتي و كار با چرخ سفال دانست و گفت: در گذشته كار سفالگري از طريق روشهاي ورقهاي، فتيلهاي و شصتي تا آمدن چرخ سفال متداول بوده است.
او ميگويد: در روش فتيلهاي سفالگر با ساخت لولههاي مارمانند از گل، آنها را در كنار هم چيده و با چسبانيدن آن به هم شكل مورد نظر خود را ميسازد.
وي نمونه روش فتيلهاي را ساخت تنور براي پخت نان محلي و نيز كندوهاي ذخيرهسازي غله عنوان كرد و گفت: از اين نمونه ساخت سفال در تمام منازل روستايي و بعضا منازل كهن شهري ديده ميشود.
او ادامه داد: در روش ورقهاي نيز مدلهايي با اشكال هندسي و مكعبي نظير مدل كعبه ساخته ميشود كه از روشهاي مدرن كار با سفال محسوب ميشود.
وي روش شصتي را نيز بسيار قديمي دانست و گفت: پيشهوران قديمي در ساخت ليوان، بشقاب، قاشق و ساير ظروف روزمره با ورز دادن گل در دستان خود از اين شيوه براي ساخت ادوات مورد نياز استفاده ميكردهاند.
او گفت: در روش چرخ سفالگري نيز اشكال قرينهدار را ميتوان ساخت.
وي ابزارهاي كاربردي نظير تنورهاي محلي، تنبك زورخانهها و ظرفهاي تغاري مخصوص ساييدن كشك است را از ديگر ابزارهاي سفالي دانست كه اكنون نيز در منازل يافت ميشود.
او از ديگر كارهاي مدرن سفال را نقش برجسته سفال بيان كرد و گفت: در اين كار كه بيشتر براي دكور فضاي بيروني منازل شهري و متروها با هزينههاي گزاف انجام ميشود، با روي هم چيدن تختههاي سفالي، كندهكاري، پختن و لعاب دادن آن سفال نمايي زيبا مييابد.
يك سفالگر ديگر به ايرنا گفت: سفالگري در خراسان شمالي با اينكه ميتواند علاقهمندان زيادي را به خود جلب كند، مظلوم واقع شده است.
روحافزا قدوسي افزود: اين هنر ميتواند با تلفيق رشتههاي سراميك و لعاب افراد زيادي را در اين رشته به كار مشغول كند.
او گفت: با اين حال تنها از طريق خانه فرهنگ، اين هنر به كودكان و نوجوانان آموزش داده ميشود و عمدتا در اين رشته از مربيان مجرب و باسابقه هم استفاده نميشود.
وي ادامه داد: اين در حالي است كه اين رشته اگر بخواهد در استان رونق گيرد و نام و آوازه قديم خود را زنده كند، لازم است با گرايشهاي ديگر و شيوههاي مدرنتر لعاب و سراميك درآميخته شود.
او ادامه داد: در رشته لعاب فرمولهاي خاصي وجود دارد كه با مخلوط شدن با اكسيدهاي خاص، بر روي سفال كار شده و كيفيت ارايه سفال و نماي آن را بالا ميبرد.
وي اضافه كرد: در شاخه سراميك كه نوعي گل رسوبي رودخانه است نيز از اين هنر بر روي سفال و ظرفها انجام ميشود.
او هر يك از اين دو شاخه هنري را دانش گستردهاي دانست كه پرداختن به آنها ميتواند علاقهمندان زيادي را وارد عرصه كار كند.ك/۴